Bataliony Chłopskie

Siła zbrojna polskiego ruchu ludowego · 1940–1945

Bataliony Chłopskie (BCh) były wojskiem konspiracyjnego ruchu ludowego i, po Armii Krajowej, drugą co do wielkości siłą zbrojną Polskiego Państwa Podziemnego.^[1][3] W lipcu 1944 r. liczyły około 157 000 zaprzysiężonych żołnierzy, a w opracowaniach spotyka się też liczbę około 170 tysięcy.^[1][3]

Powstanie i nazwa

Decyzję o utworzeniu własnej organizacji zbrojnej Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego podjęło w sierpniu 1940 r.^[1][5] Ludowcy nie chcieli, by bojowa młodzież wiejska pozostała poza ich wpływem, i obawiali się, że po wyzwoleniu o władzę sięgną obozy im niechętne, w tym środowiska piłsudczykowskie silne w Związku Walki Zbrojnej.^[1][4] Organizacja zaczynała jako Straż Chłopska, w skrócie „Chłostra”.^[1][5]

8 października 1940 r. zaprzysiężono komendanta głównego, Franciszka Kamińskiego, i ta data jest obchodzona jako święto żołnierzy BCh.^[3][5] Zwierzchnictwo polityczne sprawowało Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego, a jego pełnomocnikiem do spraw BCh był Józef Niećko.^[1][5] Nazwy „Bataliony Chłopskie” używano już wcześniej, ale formalnie przyjęto ją dopiero w 1944 r.^[3] Dewizą formacji było „Żywią i bronią”.^[5]

Struktura i liczebność

Organizacja dzieliła się na dziesięć okręgów odpowiadających przedwojennym województwom: I Warszawa, II Warszawa-województwo, III Kielce, IV Lublin, V Łódź, VI Kraków z Rzeszowem i Śląskiem, VII Białystok, VIII Wołyń, IX Lwów z Tarnopolem i Stanisławowem oraz X Poznań. Objęła ponad 166 powiatów i około 10 tysięcy gromad.^[1]

Oficerów było mało: w BCh oficer przypadał przeciętnie na 300 żołnierzy, a w AK na 37. Szkoły podchorążych działały w pięciu obwodach: Biała Podlaska, Krasnystaw, Zamość, Garwolin i Sandomierz. Brakowało też broni, średnio jeden karabin na 11 żołnierzy. Decyzję o tworzeniu Oddziałów Specjalnych podjęto w listopadzie 1942 r.; w czasie okupacji powstało ich 400, a oddziałów partyzanckich 70.^[1] Z BCh współpracował Ludowy Związek Kobiet, który w 1944 r. liczył 20 tysięcy członkiń i wyszkolił 8 tysięcy sanitariuszek.^[1]

Walka i pomoc

Bataliony uderzały przede wszystkim w gospodarkę okupanta. Wśród kilku tysięcy akcji były 830 bitew i potyczek, 230 akcji na szlakach kolejowych, 1600 ataków na niemiecką administrację i policję oraz 1600 zniszczeń zakładów pracujących dla okupanta.^[1] Bechowcy odbijali więźniów, bronili wsi przed pacyfikacjami i dostarczali informacje o niemieckich próbach rakiet V-1 i V-2.^[5]

Przełomem była Zamojszczyzna. Po rozpoczęciu wysiedleń w nocy z 27 na 28 listopada 1942 r. BCh podjęły otwartą walkę, wbrew stanowisku kierownictwa AK i apelom z Londynu. 1 lutego 1943 r. cztery kompanie stoczyły bitwę pod Zaborecznem, a walki rozlały się na region. Te wydarzenia przeszły do historii jako Powstanie Zamojskie.^[1] W 1944 r. oddziały BCh walczyły m.in. w obronie tzw. Republiki Pińczowskiej i o Skalbmierz.^[3][4]

Działalność nie ograniczała się do walki. Ludowcy wydawali i kolportowali blisko 100 tytułów prasy konspiracyjnej, wspierali tajne nauczanie i pomagali Żydom, jeńcom radzieckim, wysiedlonym oraz uchodźcom z powstańczej Warszawy.^[1] Według różnych szacunków w walce poległo od około 7 do około 8 tysięcy żołnierzy BCh.^[1][5]

Scalenie z Armią Krajową

Porozumienie o wcieleniu oddziałów taktycznych BCh do AK zawarto 30 maja 1943 r., choć część opracowań podaje marzec tego roku.^[1][4][5][6] Ludowcy widzieli w niej ryzyko utraty własnego wojska i akcji nigdy nie doprowadzono do końca. Do AK weszło około 50 tysięcy żołnierzy BCh.^[1] Poza scaleniem pozostała tworzona od 1943 r. Ludowa Straż Bezpieczeństwa.^[1][4] Sam Kamiński od 1944 r. był szefem Oddziału I Komendy Głównej AK.^[6]

Po wojnie

Decyzję o wyjściu z podziemia podjęto 15 marca 1945 r., ale po aresztowaniu przywódców Państwa Podziemnego ją wstrzymano. Komenda Główna ujawniła się dopiero pod koniec sierpnia 1945 r., po powstaniu Polskiego Stronnictwa Ludowego.^[1] Formalne rozwiązanie BCh datuje się na wrzesień 1945 r.^[2]

Wielu bechowców współtworzyło PSL Stanisława Mikołajczyka, a kilka tysięcy z nich spotkały szykany i represje.^[1] Komunistyczna bezpieka zamordowała m.in. komendanta krakowskiego okręgu Narcyza Wiatra „Zawojnę”. Franciszek Kamiński dostał wyrok 12 lat więzienia i wyszedł po sześciu, w 1956 r.; później awansowano go na generała brygady (1980) i generała dywizji (1993).^[1] O dorobku BCh przez dziesięciolecia mówiono zdawkowo lub nieprawdziwie.^[1][3]

Żołnierze BCh według obwodów

Stan bazy na dziś: 16 167 żołnierzy. Liczby pokazują to, co zdążyliśmy wprowadzić ze Słownika biograficznego żołnierzy Batalionów Chłopskich Mariana Wojtasa, a nie rzeczywistą siłę obwodów.

Źródła

1. Janusz Gmitruk, Bataliony Chłopskie 1940–1945, „Niepodległość i Pamięć” 2025, nr 1 (89), s. 175–204.
2. Bataliony Chłopskie, Wikipedia, wolna encyklopedia.
3. Przez walkę do zwycięstwa, Instytut Pamięci Narodowej, „Historia z IPN”.
4. Piotr Korczyński, wywiad z dr. Dawidem Golikiem, Bataliony Chłopskie – bojowe szeregi polskiej wsi, Polska Zbrojna.
5. Agata Szwedowicz (PAP), Uczczono 78. rocznicę powstania Batalionów Chłopskich, dzieje.pl, 8 października 2018.
6. Wojciech Nowak, 86 lat temu komendantem Batalionów Chłopskich został Franciszek Kamiński, dzieje.pl, 8 października 2026.